Eerste resultaten

Verkenningsfase

Tijdens de verkenningsfase hebben we de variatie in veenweidesloten in Nederland in kaart gebracht. We hebben vastgesteld aan welke kenmerken de veenweidesloot van de toekomst moet voldoen. Daarnaast is de bestaande kennis op een rij gezet hoe beheer bijdraagt aan het verbeteren van de kwaliteit van de veenweidesloot en welke risico’s ontstaan door vernattingsmaatregelen. Op basis hiervan is een aanpak uitgewerkt voor de uitvoeringsfase 2024 – 2026 (analysekader, onderzoekslocaties, etc.). De verkenningsfase is begin 2024 afgerond met een rapportage.

Uitvoeringsfase

Resultaten in vogelvlucht

De eerste resultaten geven een helder beeld: de biodiversiteit staat onder druk en waterplanten ontbreken vaak. Oevers zijn wel begroeid, maar vaak met minder geschikte plantensoorten (landsoorten in plaats van oeversoorten). Oeversoorten zijn belangrijk omdat ze een aangepast wortelstelsel hebben waarmee ze stabiliteit geven aan de oever en ook zuurstof in de onderwaterbodem kunnen brengen. Daarbij kunnen deze soorten goed tegen peilverhoging.

In de sloot is de waterdiepte gering en ligt er veel slib op de bodem. Veel oevers hebben een beperkte draagkracht en onder de waterlijn erodeert het land (onderholling). De omstandigheden in de sloot (weinig waterdiepte en troebel water) leiden tot methaanemissies uit het slib en fosfaat en ammonium ín het slib. Dat laatste maakt het nog moeilijker voor onderwaterplanten om zich te ontwikkelen.

Tegelijk laten de beheerexperimenten (WP2) zien dat terughoudend beheer van de sloot en oever al snel een groot effect heeft op de planten die er groeien. Meer rust in de oever leidt in ieder geval tot de ontwikkeling van plantensoorten die daar van nature ook horen op basis van de vochtige tot natte omstandigheden. Welke soorten dit precies zijn verschilt sterk tussen locaties.

De komende periode richt het onderzoek zich erop beter te begrijpen hoe de relatie is tussen planten en oeverstabiliteit en hoe deze beide door beheer te sturen zijn. Het project moet leiden tot de ontwikkeling van beheerrichtlijnen om te komen tot stabiele en soortenrijke oevers. Om deze beheerrichtlijnen goed aan te laten sluiten bij de praktijk zijn verschillende belanghebbenden nauw betrokken.

Planten in en om de sloot

We constateren (meetjaar 2024 & 2025) dat er onder water maar weinig planten groeien. En áls er wat groeit, is er meestal ook maar één algemene soort aanwezig. De oeverzone ziet er gemiddeld beter uit. In de oeverzone maken we onderscheid tussen het deel onder water en het deel van de oever boven de waterlijn. Het deel van de oever ónder de waterlijn en begroeid met moerasplanten is gemiddeld erg smal. De mate van begroeiing in deze zone varieert sterk tussen locaties. De oever bóven de waterlijn is breder, gemiddeld 50-centimeter en met een flauw talud. Dit deel van de oever is gemiddeld circa 75% bedekt met planten. Opvallend is dat dit voor een groot deel planten zijn die op het land thuishoren en niet de moerasplanten die hier van nature horen te staan.

Omstandigheden in en om de sloot

Het algemene beeld van de onderzochte veenweidesloten is dat de waterdiepte beperkt is (gemiddeld 30 centimeter). Er is veel slib aanwezig, vaak meer dan een meter in het midden van de sloot. Dit slib bestaat uit structuurloos (dun) veraard veen. De eerste metingen laten zien dat zo’n 95% van de onderzochte oevers last heeft van onderholling. Onderholling is het wegspoelen van dun veraard veen van onder de oevervegetatie. De oeverzone blijkt een lage draagkracht te hebben. Ook in de percelen vinden we dat de draagkracht beperkt kan zijn.

Slibaanwas in de sloot wordt mogelijk veroorzaakt door het zogenaamde ‘tompouce-effect’. Dit fenomeen houdt in dat veen vanuit diepere bodemlagen langzaam wordt weggedrukt naar de sloot door het gewicht van de stevige toplaag en de tegendruk van de niet-veraarde diepere bodemlaag. Dit proces is niet direct zichtbaar en kan worden versneld door zware machines op nat land. De eerste metingen wijzen erop dat erosie, slibaanwas en slibsamenstelling belangrijke bepalende factoren zijn voor de kwaliteit van de veenweidesloot. Dit benadrukt het belang van een stevig wortelende oevervegetatie die tegendruk biedt en structuur geeft aan het structuurloze veraarde veen in de oever.