Sinds dit voorjaar is Marco Vergeer de nieuwe thematrekker Klei in veen. Hij ondersteunt het team onderzoekers, dat uitvogelt of klei een oplossing is om de uitstoot van broeikasgassen in veengebieden terug te dringen en op welke manier. Dit onderzoek gebeurt in samenwerking met het Nationaal Onderzoeksprogramma Broeikasgassen Veenweiden (NOBV). Over die reductie vanuit veenoxidatie zijn nationale afspraken gemaakt. Er ligt één grote vraag aan ten grondslag: hoe functioneren die bodem en de veenoxidatie eigenlijk?
Als er huizen worden gebouwd, wegen worden aangelegd of sloten worden gegraven, dan is de bodem eigenlijk helemaal geen issue. En dat is gek, vindt Marco Vergeer. Al zijn hele leven werkt Vergeer als bestuurskundige aan allerlei beleidsvragen, en dit is zijn belangrijkste boodschap geworden. Jaren lobbyde hij ervoor om bij plannen veel meer naar de bodem te kijken.
En plots stond het daar in het regeerakkoord van Rutte IV: water en bodem worden sturend. Missie geslaagd. Maar nee, want het is hoog tijd dat we die bodem nu ook verder gaan ontrafelen.
Waarom is het zo belangrijk om de bodem als uitgangspunt te nemen?
“We hebben de bodem altijd als maakbaar beschouwd. Het maakt weinig uit of we plannen maken voor de hoge zandgronden of voor veengebieden. Veenoxidatie en bodemdegradatie zijn een autonoom, natuurlijk proces. Maar we versterken ze door met heel weinig verstand van zaken met de bodem om te gaan. Dat zorgt voor problemen, van verzilting en vergrijzing van het grondwater tot roofbouw op onze landbouwgrond. Of voor VIPNL en NOBV relevant: veenoxidatie geeft ongewenste uitstoot van broeikasgassen. Terwijl je je ook kunt afvragen: is het een verstandige keuze om 70% van de nieuwe woningen onder NAP te bouwen? Is het mogelijk om bodemvriendelijker te funderen?
Het probleem daarbij is: we moeten eigenlijk constateren dat we de bodem helemaal niet zo goed kennen.”
Wat betekent dat voor het onderzoek van VIPNL?
“Toen ik begon als thematrekker vertelden de onderzoekers me: we zijn op zoek naar de mechanismen achter veenafbraak. Daar was nog nooit onderzoek naar gedaan. Toen dacht ik: dat kan toch niet waar zijn? De onderzoekers van NOBV en VIPNL zijn dat nu in het lab aan het ontrafelen: hoe dragen bacteriën en schimmels bij aan de afbraak van veen, wat doet zuurstof, hoe werkt de interactie tussen klei en veen? Dat is best wel een speld in de hooiberg.”
Waarom is het zo belangrijk om die mechanismen te begrijpen?
“We werken aan de hand van verschillende hypotheses. Bijvoorbeeld: kleideeltjes gaan om de veendeeltjes zitten en sluiten die veendeeltjes af van zuurstof. In het lab zien we veel positieve signalen dat klei werkt tegen veenoxidatie. Maar ook weleens een negatief resultaat. Als je niet precies begrijpt hoe het werkt, weet je nooit zeker aan welke knoppen je kunt draaien.”
Wat is de volgende stap?
“Buiten schijnt de zon of het regent. Je hebt droge en natte jaren. Het is heel belangrijk om meerdere jaren achtereen in het veld metingen te doen. Dit voorjaar zijn we met nieuwe proefveldjes begonnen op verschillende plekken in Nederland. Wat brengen een laagje klei van precies een centimeter op veen aan. Daar meten we de uitstoot van broeikasgassen. In kleine proefveldjes doen we datzelfde, maar dan voor verschillende soorten klei en veen. Straks kunnen we zien of zo’n laagje klei zorgt voor een reductie in uitstoot, maar ook of er verschillen zijn tussen locaties én tussen verschillende soorten klei.”
Wat is jouw belangrijkste taak in dit proces?
“Verwachtingen managen! Ik kijk met volle bewondering naar de onderzoekers en probeer ze bij hun werk te ontlasten: ik zorg voor communicatie, organiseer demodagen en onderhoud contact met de andere VIPNL-thema’s. Naar de buitenwereld is het vooral veel uitleggen. Er is veel belangstelling voor klei in veen en het lijkt veelbelovend. Maar we hebben nog een paar jaar nodig om uitspraken te kunnen doen. En dan nog zullen we voorzichtig zijn. Misschien werkt het, maar dan? Moet je een kleibehandeling herhalen, hoe vaak dan, en is een centimeter klei wel precies de juiste dikte?”
Wanneer is je missie geslaagd?
“Heb je de film Onder het Maaiveld gezien? Zoom eens in op de bodem, op die miljarden beestjes in een theelepel grond die voor ons aan het werk zijn. Als je het weet is het onvoorstelbaar dat we zonder nadenken overal wegen neerleggen, en de grond zo afsluiten van water en licht. Ik zou het heel fijn vinden als we gaan snappen hoe het bodemsysteem functioneert. Ik zie het als mijn rol om die boodschap verder te brengen: weet jij dat je met een schepje grond een hele dierentuin omhoog haalt? Het begint met leren kennen, en daarna met meer waarderen.”
Lees meer over het thema Klei in veen >
